Beş Parça Türkistan Kuramı
GİRİŞ
Dersim, Osmanlı döneminde kullanılan geniş bir coğrafya adıdır. Bugünkü Tunceli ilinden
çok daha büyük bir bölgeyi kapsar: Erzincan’ın güneyi, Elazığ’ın kuzeyi, Bingöl’ün batısı,
Erzurum’un güneybatısı, Sivas’ın doğusu dahil. Tunceli ilinin eski adı Kalan’dır, Dersim
değil. Tunceli, Dersim coğrafyasının sadece bir parçasıdır. Bu çalışmada “Dersim” tarihsel ve
geniş coğrafi anlamıyla kullanılmıştır.
Dersim, Beş Parça Türkistan’ın Batı Türkistan bölümünde yer alır. Dersim’in Zaza ve
Kurmanc konuşan aşiretleri, dil olarak İrani diller ailesindendir; ama Y -DNA omurgaları
başka bir gerçeği gösterir.
Bu çalışma, Dersim ve komşu bölgelerin (Tunceli, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Bingöl,
Sivas-Zara, Erbil, Süleymaniye, İlam, Sincar) Zaza-Kurmanc-Soranî-Feyli-Gorani-Êzidî
aşiretlerinin Y -DNA verilerini, Beş Parça Türkistan çerçevesinde inceler. Veri kaynağı:
corduene.blogspot.com’da derlenmiş, FTDNA test numaralarıyla doğrulanmış yaklaşık 70
aşiret kaydı.
Soru basit ve doğrudan: Dersim aşiretlerinin baba hattı kemiğine bakınca ne çıkar?
BÖLÜM I — YÖNTEM
Tümevarım
Bu çalışmanın yöntemi tümevarımsaldır: aşiret aşiret, SNP SNP somut bulgulara bakarız,
sonuca onlardan varırız. Genel iddiadan başlayıp veriyi ona uydurmayız.
Doğum Yeri Kimliği Belirler — Yaygınlık Sonraki Yayılımdır
Bu çalışmanın en temel ilkesi şudur: Bir damarın doğum yeri kimliğini belirler.
Yaygınlığı sonraki yayılımdır. İkisi ayrı şeydir, karıştırılmamalıdır.
Doğum yeri: Bir damarın ilk ortaya çıktığı, kök hücresinin olduğu yer. En eski kemik nerede
bulunduysa, doğum yeri orasıdır. Yeni örnek çıkana kadar bu geçerlidir. Doğum yeri
kimliktir.Yaygınlık: Bir damarın bugün ya da geçmişin herhangi bir döneminde nerede bulunduğu.
Bu sadece dağılımdır, kimlik değildir.
Bir damar doğduğu yerden binlerce kilometre uzaklara yayılabilir; bazen kendi doğum
yerinde azalır. Ama bu, kimliğini değiştirmez. R doğduğu yerde Türkistanlıdır; binlerce yıl
sonra Avrupa’da yaygın hale gelmesi onu Avrupalı yapmaz.
Hint-Avrupa dilbiliminin oyunu tam burada işler: Avrupa’da R1b yaygın diye “R1b
Avrupalıdır”, Hindistan’da R1a yaygın diye “R1a Hint-Aryan’dır” denir. Halbuki en eski R
kemikleri Türkistan’da çıkmıştır. Yaygınlığı kimlik gibi sunmak, kimliği çalmaktır. Bu
çalışmada önce doğum yerine bakılır, sonra yaygınlık yorumlanır.
Beş Parça Türkistan
Türkistan beş bölümlü tek bir gen havzasıdır. Beş bölümün hepsi eşit; merkez yok, çekirdek
yok, çevre yok:
Bölüm Kapsamı
Kuzey Türkistan Tüm Rusya, Sibirya, Belarus, Kuzey
İskandinavya (Saami yurdu), Kuzey
Buz Denizi kıyısı, Mamut Bozkırı,
Bering geçişiyle Amerika
Batı Türkistan Anadolu, Suriye, Kafkasya, Kırım,
Kuzey Karadeniz, Don-Azak-Kuban,
Ukrayna, Macaristan, Finlandiya,
Estonya, Romanya, Bulgaristan,
Yunanistan, Arnavutluk, İtalya
Orta Türkistan Kazakistan, Özbekistan,
Türkmenistan, Kırgızistan,
Tacikistan
Güney Türkistan Mezopotamya, İran, İndus, Pakistan,
Afganistan güneyi, Kuzey Hindistan
Doğu Türkistan Uyguristan, İç Moğolistan, Tibet,
Kuzey Çin, Kore, Japonya, Mançurya,
Moğolistan
Bu beş bölümün herhangi birinde doğan damar Türkistan gen havuzunun parçasıdır. Beş
Parça dışında doğan damar havza dışıdır.
Damarların Doğum Yerleri
Beş Parça içi:
Damar Doğum Yeri
R1a Orta Türkistan
R1b Batı TürkistanDamar Doğum Yeri
L (M20) Güney Türkistan (Avşar Türk boyu
damarı)
J2a (L26>PF5087>L24) Batı Türkistan
G2a (P287) Batı Türkistan
J1 P58 olmayan dalları (Z1828,
Batı Türkistan. Antik DNA Tunç Çağı
Z1842, M365, PF7263, L817 vb.)
Dağıstan (Kura-Araxes, Velikent,
~5000 yıl önce) ve Doğu Anadolu
(~5000 yıl önce) kemiklerinde
doğrulanmıştır.
Q Kuzey Türkistan
N Kuzey Türkistan
C2 (M217) Doğu Türkistan
Beş Parça dışı:
Damar Doğum Yeri
E1b1b (M35) Kuzey Afrika. Neolitik’ten beri Doğu
Akdeniz’de bulunur; Araplar tarih
sahnesine çıkmadan binlerce yıl
önce, M.Ö. 7000’lerden itibaren
Natufyan ve Erken Neolitik
kemiklerinde geçer.
J1-P58 (L147.1) ve BÜTÜN alt
dalları (Z18297, Z2313, Z1884,
L829, L858, ZS227, FGC11, FGC12)
Arap Yarımadası, Sami damarı (Arap
+ İbrani). Arap Yarımadası’nda J1’in
%75’ine kadar çıkar; Yahudi
soyundan gelenler neredeyse sadece
J-P58 alt grubuna aittir. İslam
fetihleriyle (M.S. 7. yy sonrası)
bölgelere yayıldı.
H1a (M82) Güney Hindistan (Dravidyan
coğrafya). Bu, Y -DNA H’dir; mt-DNA
H’den farklı, ayrı bir kromozom.
I2 (M438>M223) İç Avrupa avcı-derleyici damarı
(Balkanlar-Karpatlar arası).
J1 Kritik Ayrımı: Sami vs Batı Türkistan
J1-M267 baba soyu içinde iki farklı dünya vardır:
•
•
J1-P58 ve BÜTÜN alt dalları → Sami (Arap + İbrani). Beş Parça dışı.
J1’in P58 OLMAYAN dalları (Z1828, M365, PF7263, L817 vb.) → Batı Türkistan
damarı. Tunç Çağı Dağıstan ve Doğu Anadolu kemiklerinde doğrulanmış, Sami
halklarla hiçbir ilgisi olmayan kadim Batı Türkistan damarıdır.Bu ayrım kritiktir. Bir aşirette J1 görünce hemen “ Arap/Sami” demek yanlıştır. Mutlaka alt
dalına (downstream SNP) bakılmalıdır. P58+ ise Beş Parça dışı (Sami); P58− ise Batı
Türkistan damarı.
BÖLÜM II — VERİ KAYNAĞI
Veri kaynağı: corduene.blogspot.com’da derlenmiş, FTDNA kayıt numaralarıyla
doğrulanmış yaklaşık 70 Zaza-Kurmanc-Soranî-Feyli-Gorani-Êzidî aşiret kaydı.
Coğrafi dağılım: Tunceli (en yoğun), Elazığ, Erzincan, Erzurum, Bingöl, Sivas-Zara, Şırnak,
Ağrı, Erbil, Süleymaniye, Musul, Rawanduz, Kerkük, İlam, Hanikin, Sincar, Erivan, Karabağ,
Lübnan (Joumblatt).
Veri her bir aşiret için: ad, Y -DNA SNP zinciri, coğrafya, dil-mezhep grubu
(Zaza/Kurmanji/Soranî/Feyli/Gorani/Êzidî), FTDNA test no.
BÖLÜM III — BEŞ PARÇA İÇİ DAMARLAR
Batı Türkistan Damarları
R1b — Batı Türkistan
R1b-M269>L23>L584>PH2731 Batı Türkistan’ın özgün R1b alt dalıdır. Dersim
aşiretlerinde geniş yayılım gösterir:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Alxan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 510248)
Areyan (Tunceli, Zaza, FTDNA: N102077)
Areyan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 366762)
Balaban (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346241)
Balikan (Tunceli, Zaza, FTDNA: B19725)
Demenan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346253)
Gulaban (Erzincan, Kurmanji, FTDNA: E20843)
Karsanan (Tunceli, Zaza, FTDNA: E13227)
Karsanan (Tunceli, Zaza, FTDNA: E22128)
Kewan-Beytan (Tunceli, Zaza, FTDNA: B13560)
Kewan-Maqsudan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346254)
Kewan-Pezgewran (Tunceli, Zaza, FTDNA: N82126)
Menîkan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346266)
Şex Hesenan-Xidan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 555170)
R1b diğer alt dallar: – Alan (Tunceli, Zaza, FTDNA: E22089) — P311 – Bamasûran (Elazığ,
Zaza) — M269 (L23−) eski kol – Çarekan (Erzurum, Zaza, FTDNA: 178932) —
L584>Y18687 – Sinêmîlan (Tunceli, Zaza) — L584R1b Toplam: yaklaşık 18 kayıt
J2a — Batı Türkistan
J2a-L26>PF5087>L24 Batı Türkistan damarıdır. Anadolu Neolitik örneklerinden modern
Kafkas halklarına kesintisiz iz:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Balaban (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346263) — L192>FGC30635
Çarekan (Bingöl, Zaza, FTDNA: 524216) — L192>FGC30635
Ginîan (Sivas-Zara, Zaza, FTDNA: 343979) — L192>FGC30635
Haskanî (Sincar, Êzidî, FTDNA: 533251)
Hawramî (Süleymaniye, Gorani, FTDNA: 199581) — M67>Z467
Heyderan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346262) — Z6065>M47
Jaff (Caf) (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: 376203) — Z387>L70
Kurêyşan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346282) — Z6065>M47
Lolan (Tunceli, Zaza, FTDNA: N100593) — L192>FGC30635
Talabanî (Kerkük, Soranî, FTDNA: 429046) — Z387
Derwiş Cemelan (Tunceli, Zaza) — J2-M172 (üst dal)
J2a Toplam: yaklaşık 11 kayıt
G2a — Batı Türkistan
G2a2b1a1a-P287>L31>L30>M406>L14
•
Azîzî (Ağrı, Kurmanjî)
G2a Toplam: 1 kayıt
J1 P58-değil — Batı Türkistan
J1-M267’nin P58 OLMAYAN dalları Batı Türkistan damarıdır. Tunç Çağı Dağıstan
(Kura-Araxes, Velikent) ve Doğu Anadolu kemiklerinde doğrulanmıştır:
•
•
•
•
•
•
•
•
Melik Şahî (Hanikin, Feyli, FTDNA: 533995) — Z1828>Z1842>ZS3128
(Kura-Araxes Tunç Çağı kemikte doğrulandı)
Barzanî (Erbil, Kurmanji, FTDNA: 554451) — M365 (J1a1)
Areyan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 454546) — PF7263>ZS4440
Belbas (Musul, Soranî, FTDNA: 554445) — L136>PF7263 (P58 değil)
Berzencî (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: 415187) — PF7263
Elî Şerwan (İlam, Feyli) — PF7263
Musî (İlam, Feyli) — J1 (M365−
, P56−
, P58−)
Elî Şerwan-Çiraxwend (İlam, Feyli) — J1 (M365−
, P56−
, P58−)
J1 Batı Türkistan Toplam: 8 aşiretOrta Türkistan Damarı
R1a — Orta Türkistan
R1a-L62>M417>Z94>Z2124>Z2125 özgün İç Türkistan alt dalıdır
(Tacik-Türkmen-Özbek-Peştun ile aynı):
•
•
•
•
Berzencî (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: 415189)
Şadîan (Tunceli, Kurmanji, FTDNA: 346265) — Z2124
Şadîan (Erivan, Kurmanji, FTDNA: 453857) — Z2125
Pîlvenkan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346260) — Z2124
R1a-L62>M417>Z282>YP4858 kuzey-batı Orta Türkistan kolu, Tatar-Başkurt damarı:
•
•
•
•
Pîlvenkan (Tunceli, Kurmanji, FTDNA: E18606)
Pîlvenkan (Tunceli, Kurmanji, FTDNA: E21646)
Pîlvenkan (Tunceli, Kurmanji, FTDNA: E22087)
Qîran (Al-Baaj, Êzidî, FTDNA: 534044)
R1a-L62>M417 diğer alt dallar: – Alan (Tunceli, Kurmanji) – Alan (Tunceli, Zaza, FTDNA:
461580) — YP5664 – Belbas (Rawanduz, Soranî, FTDNA: 554429) — YP5664 – Bextîyaran
(Tunceli, Kurmanji, FTDNA: E20643) — YP5664 – Çingyanî (Süleymaniye, Soranî, FTDNA:
N36757) — Z94>Y40>YP4867 – Domana (Şırnak, Kurmanji) – Kirxan (Tunceli, Zaza) –
Şadîan (Tunceli, Kurmanji) — diğer – Şex Bizinî (Kerkük, Soranî, FTDNA: 534001) — Z94
R1a Toplam: yaklaşık 11 kayıt
Güney Türkistan Damarı
L (M20) — Güney Türkistan
L1b2b-M22>M317>PH8 Güney Türkistan damarıdır, Avşar Türk boyunun Y -DNA mührü.
Anadolu Avşar köylerinde baskın görüldüğü kayıt altındadır.
•
Şadîan (Bingöl, Kurmanji, FTDNA: 292179)
L Toplam: 1 kayıt
Beş Parça İçi Toplam
Bölüm Damar Kayıt
Batı Türkistan R1b 18
Batı Türkistan J2a 11
Batı Türkistan G2a 1
Batı Türkistan J1 (P58 değil) 8
Orta Türkistan R1a 11
Güney Türkistan L 1
TOPLAM ~50 kayıt (%71)BÖLÜM IV — BEŞ PARÇA DIŞI DAMARLAR
E1b1b — Kuzey Afrika
E1b1b-M35 (M78 ve M34 alt dalları), Kuzey Afrika doğumludur. Neolitik’ten beri Doğu
Akdeniz’de bulunur; Araplardan binlerce yıl önce, M.Ö. 7000’lerde bölgede zaten vardı.
Anadolu’ya kadim dönemlerden sızmış havza dışı damar:
M78 dalları: – Baabe (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: 536478) — V13>CTS5856 – Balakan
(Süleymaniye, Soranî) — V13 – Joumblatt-Canbolad (Lübnan, Kurmanji, FTDNA: M10306)
— V13>Z40644 – Kolanî (Karabağ, Kurmanji, FTDNA: 205303) — V22 – Melik Şahî (İlam,
Feyli) — M78 (V12−
, V13−
, V22−
, V65−)
M34>M84 dalları: – Ginîan (Sivas-Zara, Zaza, FTDNA: 454549) – Îzolan (Elazığ, Kurmanji)
– Jaff (Caf) (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: 188408) – Kurêyşan (Tunceli, Zaza, FTDNA:
E22088) — FGC18401 – Kurêyşan (Tunceli, Zaza, FTDNA: E22084) — FGC18401 –
Lertîgan (Bingöl, Kurmanji, FTDNA: 329840) — FGC18401>FGC18388 – Sîyan (Erbil,
Soranî, FTDNA: 554430) – Şadîan (Erzincan, Kurmanji, FTDNA: 311328) — FGC18401
Diğer: – Elî Şerwan-Çiraxwend (İlam, Feyli) — M34
E1b1b Toplam: yaklaşık 14 aşiret
J1-P58 — Arap Yarımadası, Sami
J1-M267’nin P58 ve alt dalları Sami damarıdır (Arap + İbrani), havza dışı:
•
Berzencî (Süleymaniye, Soranî, FTDNA: N88767) — P58>Z18297 (Yahudi-İbrani
•
•
hattı)
Qoçgirîan (Sivas-Zara, Kurmanji, FTDNA: 311329) — P58>Z2313>Z1884>L829
Şadîan (Sivas-Zara, Kurmanji, FTDNA: 456206) — P58>Z2313>Z1884>L829
J1-P58 Toplam: 3 aşiret
H1a — Güney Hindistan
Y -DNA H Güney Hindistan (Dravidyan) doğumludur, havza dışı:
•
Karsanan (Tunceli, Zaza, FTDNA: 346295) — H1a1a-M82
H1a Toplam: 1 kayıt
I2 — İç Avrupa
I2 Eski Avrupa avcı-derleyici damarıdır, iç Avrupa kökenli, havza dışı:
•
Mîran (Erbil, Soranî, FTDNA: 415167) — I2a2a-M438>M223
I2 Toplam: 1 kayıtBeş Parça Dışı Toplam
Köken Damar Kayıt
Kuzey Afrika E1b1b 14
Arap Yarımadası (Sami) J1-P58 3
Güney Hindistan
H1a 1
(Dravidyan)
İç Avrupa I2 1
TOPLAM ~19 kayıt (%27)
BÖLÜM V — TOPLAM TABLO
Kategori Damar Kayıt Yüzde
Batı Türkistan R1b, J2a, G2a, J1
38 %54
(P58−)
Orta Türkistan R1a 11 %16
L 1 %1
Güney
Türkistan
BEŞ PARÇA
~50 %71
TOPLAM
Kuzey Afrika E1b1b 14 %20
Arap Yarımadası
J1-P58 3 %4
(Sami)
Güney Hindistan H1a 1 %1
İç Avrupa I2 1 %1
HAVZA DIŞI
~19 %27
TOPLAM
BÖLÜM VI — AŞİRET ADLARI: TÜRKÇE KÖK ANALİZİ
Y -DNA verileri Dersim aşiretlerinin baba hattının Beş Parça Türkistan damarlarından
kurulduğunu gösteriyor. Şimdi aşiret adlarının kendisine bakalım. Aşiret adları İrani
morfolojinin çoğul ve aidiyet ekleri olan “-an / -en / -î” takılarıyla bitmektedir. Bu ekler
temizlendiğinde altta yatan Türkçe kökler ortaya çıkar.
“-an / -en / -î” Eklerinin İşlevi
İrani dillerde ve Doğu Anadolu morfolojisinde aşiret isimlerinin sonuna gelen “-an” veya
“-en” takısı, Türkçedeki “-lar / -ler” ya da “-giller” (Örn: Aliler, Aligiller) eklerinin işlevini
görür. Bu ekler isimleri kurumsallaştırıp aşiret formuna sokar. Esas köke ulaşmak için bu
eklerin temizlenmesi gerekir.I. Batı Türkistan Damarı Taşıyan Aşiretler (R1b, J2a, G2a, J1 P58-)
1. Alxan — Al-xan (Alhan). Al (kırmızı, kutsal, alımlı) ve Xan/Han unvanlarının birleşimidir.
Eski Türklerde “Yüce Hükümdar” veya “Kızıl Han” anlamına gelen yaygın bir şahıs/boy
adıdır.
2. Areyan — Are / Arı. Eski Türkçedeki Arı-ğ (saf, temiz, mukaddes, lekesiz) kökünden
gelir. Temiz soydan gelen topluluk anlamındadır.
3. Balaban — Kökün kendisidir. Özbeöz Türkçe bir kelimedir.
“İri, heybetli, gürbüz”
anlamına geldiği gibi, Türk mitolojisinde ve avcılık kültüründe “bir tür yırtıcı kuş
(şahin/doğan)” demektir.
4. Balikan — Balık / Balı. Eski Türkçede Balık “
şehir, kale, sığınak” demektir (Örn:
Beşbalık). Balı ise “büyük kardeş, bey, ağabey” anlamına gelir.
5. Demenan — Demen / Tümen. Eski Türkçe askeri nizam terimi olan Tümen (10.000
kişilik askeri birlik, büyük kalabalık) kelimesinin ses değiştirmiş halidir.
6. Gulaban — Gulab / Kulaba. Eski Türkçede ve Altay dillerinde Kula/Kulaba, “kızıl sarı,
doru ve vahşi at rengi” anlamına gelir. At kültürüne dayalı bir boy adıdır.
7. Karsanan — Karsan / Karsak. Kafkasya ve Doğu Anadolu’ya erken dönemde yerleşen
Karsak/Kars Türk boy adından türemiştir. Kelime anlamı olarak “ağaçtan oyulmuş büyük
ekmek teknesi” manasına da gelir.
8. Kewan (Alt Dalları: Maqsudan / Pezgewran / Beytan) — Kev / Gev / Keven. Eski
Türkçede Kev/Gev, “sağlam, berk, pekiştirilmiş” demektir. Bölgesel Türkçe morfolojisinde
“Geven otu (dirençli dağ bitkisi)” anlamına da gelir.
– Maqsudan (Maksut): Arapça kökenli
şahıs adı ekidir.
– Pezgewran: Türkçe Bez/Pez (kumaş, yayla) ve Gevran
(Gevherler/Cevherler) birleşimi veya “ Ak-Gevran” boyu ile ilişkilidir.
– Beytan: Doğrudan
Türkçe Bey unvanı ve -tan (şafak/yer) ekiyle “Bey yurdu” demektir.
9. Menîkan — Menik / Mengü. Eski Türkçedeki Mengü / Bengü (ölümsüz, sonsuz)
kökünden gelir. Ses evrilmesiyle Menik/Menîk halini almıştır.
10. Şex Hesenan (Alt Kolu: Xidan) — Şeyh Hasan / Hıdan. Şeyh Hasan ismi İslami bir
unvan olsa da, alt kolu olan Xidan (Kıdan/Hıtan) doğrudan eski Türk-Moğol havzasındaki
Kıtay/Hıtay (Karakıtaylar) boy adına ve Eski Türkçe Kıd-mak (sınır çekmek, korumak)
köküne dayanır.
11. Alan — Kökün kendisidir. Eski Türkçede Alan, “açık düzlük, meydan” anlamına gelir.
Tarihsel olarak Türkistan havzasındaki kadim Alan topluluklarıyla da ilişkilidir.
12. Bamasûran — Baba Mansur / Masur. İslami dönem unvanı “Baba Mansur”
görünümündedir; ancak kök sözcük olan Masur/Masura, Türkçede “içi boş kamış, dokuma
mekiği, su borusu” anlamına gelen yerleşik bir zanaat/yerleşke adıdır.
13. Çarekan — Çarek / Çarık. Eski Türkçede Çarek / Çarık, “gön ayakkabı, asker çarığı”
anlamına geldiği gibi; Çarık / Çaruklu boyu, Oğuzların kadim kollarından biridir.14. Sinêmîlan — Sinemil / Sınamış. Türkçe Sına-mak (tecrübe etmek, imtihan etmek)
kökünden türeyen Sınamış/Sinemil “güngörmüş, tecrübeli, yiğit kimse” anlamına gelir.
15. Ginîan — Kini / Kınık. Selçuklu Devleti’ni kuran Oğuzların Kınık boyunun Doğu
Anadolu fonetiğindeki karşılığıdır.
“ Aziz, saygıdeğer” demektir.
16. Haskanî — Has / Hakan / Has-Han. Türkçe Has (saf, katışıksız) ve Kan/Han
(hükümdar) kelimelerinin birleşimidir. “Halis hükümdar soyu” demektir.
17. Hawramî — Avram / Avramış. Eski Türkçede Av-ramak (çevirmek, kuşatmak, nizam
vermek) kökünden gelir. Sınır muhafızlığı yapan toplulukları tanımlar.
18. Heyderan — Haydar (İslami unvan). İsim köken olarak Arapça (Aslan) olsa da,
Türkmenlerin aşiret yapısında “Haydarlı / Haydarî” boy yapılanması olarak
kurumsallaşmıştır.
19. Jaff (Caf) — Caf / Cap / Çap. Eski Türkçede Çap / Çap-mak (hızla koşmak, akın etmek,
fethetmek) köküne dayanır.
“ Akıncı, hızlı süvari” manasındadır.
20. Kurêyşan — Kureyş (Kureyşan). Tarihsel olarak İslami/Arap Kureyş soyuna nispet
edilmeye çalışılsa da, Y -DNA sonucu Batı Türkistan (J2a) çıkmıştır. Kelime kökeni Türkçe
askeri nizamda yer alan Koru/Kureyş (koruyucular, muhafızlar) köküyle örtüşür.
21. Lolan — Lol / Lullu. Antik Türk halkı Lullu (Lullubi) adından gelir. Lullubi, M.Ö.
3100’den M.Ö. 675’e kadar Zagros dağlarında, bugünkü Sharazor ovası ve Halabja
(Süleymaniye) çevresinde — yani bugünkü Soranî-Feyli aşiret yurdunda — varlık
göstermiş kadim halktır. Sümer, Akkad ve Asur kaynaklarında Lullu/Lullubi olarak geçer;
Sümer efsanesi Lugalbanda ve Anzud Kuşu’nda “Lullubi dağları” diye anılır. Lullu dili
sınıflandırılmamışdır — Sami değildir, Hint-Avrupa değildir; yani eklemeli yapıdaki
Sümer, Elam, Hatti gibi kadim Turani halklardan biridir. Kelime anlamı olarak Lullu = Ulu
(yüksek, kadim, aziz) demektir. “Lolan” adı bu kadim halkın isminin Türkçe “-an” çoğul
ekiyle aşiret formuna girmiş halidir. Yani Lolan aşireti, Zagros’un 5000 yıllık kadim Turani
halkının doğrudan torunudur.
22. Talabanî — Talaban / Talban. Eski Türkçede Tal-ban / Tal-mak (seçmek, üstün kılmak)
kökünden türemiştir. “Seçkinler, beyler” anlamına gelir.
23. Derwiş Cemelan — Derviş Cemal. Derviş Cemal ocağına bağlı topluluktur. Cemal ismi
Arapça olsa da, Türk tasavvuf ve ocak kültüründe yerelleşmiş Türkçe bir topluluk adıdır.
24. Azîzî — Aziz. Arapça kökenli “ Aziz” isminden gelse de, Doğu Anadolu Türkmen iskan
defterlerinde yer alan “ Azizli” cemaatinin adıdır.
25. Melik Şahî — Melikşah. Doğrudan Selçuklu Sultanı Melikşah’ın adını ve onun
dönemindeki askeri iskan birliklerini (Melikşahlıları) temsil eden öz Türkçe tarihsel köktür.
26. Barzanî — Barzan / Barçın. Eski Türkçede Barçın, “ipekli kumaş, süslü” anlamına
geldiği gibi, Türkistan’da Barçınlığkent gibi şehir ve boy isimlerinde sıkça kullanılan köklü
bir Türkî isimdir.27. Belbas — Bel-baş. Özbeöz Türkçe bir birleşik kelimedir. Bel (dağ geçidi, sırt) ve Baş
(yönetici, tepe) kelimelerinden türemiştir. “Dağ geçidinin başı, sınır muhafızı” demektir.
28. Berzencî — Berzen / Barçın. Barzanî aşiretiyle aynı kökene (Eski Türkçe Barçın /
Berzen süs, kumaş, kale köküne) dayanır.
29. Elî Şerwan — Ali Şirvan / Şirvan. Şirvan, Kafkasya bölgesinde yer alan tarihi bir
Türk-Afşar/Türkmen coğrafyasıdır. Kelime kökeni “aslan yurdu” veya sınır boyu
koruyucularıdır.
30. Musî — Musa / Muslu. Şahıs adı Musa’dan ziyade, Oğuz/Türkmen boy nizamındaki
Muslu / Musacalı boyunun ismidir.
31. Elî Şerwan-Çiraxwend — Ali Şirvan Çırahvend. Çırah-vend, Türkçe Çırak / Çıra (ışık,
meşale, sadık mürit) kelimesinden türemiştir. “Işık taşıyanlar, yol gösterenler”
manasındadır.
II. Orta Türkistan Damarı Taşıyan Aşiretler (R1a)
32. Şadîan — Şad. Göktürk ve Hun devlet teşkilatında hanedan mensubu yüksek askeri ve
mülki yöneticilere verilen öz Türkçe unvandır.
33. Pîlvenkan — Pilvenk / Bilgebeg. Eski Türkçedeki Bilge-Beg (Bilgebey) tamlamasının
ses aşınmasına uğramış halidir.
“ Alim ve akil yöneticiler” anlamına gelir.
34. Qîran — Kır / Kıran. Türkçe Kır (bozkır, dağ, gri) kökünden gelir. Kıran ise “sınır, kıyı,
kesen, savaşçı topluluk” anlamına gelen öz Türkçe bir unvandır.
35. Bextiyaran — Bahtiyar. Farsça kökenli bir kelime olmasına rağmen, Türkistan’dan
Anadolu’ya göç eden Türkmen boyları arasında (Örn: Bahtiyarlı boyu) çok yaygın bir aşiret
adıdır.
36. Çingyanî — Çing / Çingiz / Cengiz. Eski Türkçe/Moğolca Çing / Çingiz (güçlü, sert,
sarsılmaz, deniz gibi büyük) kökünden türemiştir.
37. Domana — Doman / Duman. Özbeöz Türkçe Duman / Tuman (sis, karanlık, pus)
kelimesidir. Türk boylarında güç ve gizem simgesi olarak boy ismi olarak seçilmiştir.
38. Kirxan — Kır-xan (Kırhan). Kır (bozkır, gri renk) ve Xan (hükümdar) kelimelerinin
birleşimidir. “Bozkırın Hanı” anlamına gelir.
39. Şex Bizinî — Şeyh Bizini / Bezen. Eski Türkçe Bezen-mek / Bezenî (süslü, donanımlı,
zırhlı kuşanan asker) kökünden gelir. Zamanla “Bizini” şeklini almıştır.
III. Güney Türkistan Damarı Taşıyan Aşiretler (L)
40. Şadîan (Bingöl) — Şad. Tunceli Şadîan aşireti ile adaştır. Bu kol doğrudan Avşar Türk
boyu Y -DNA mührünü (L-M20) taşımaktadır. Göktürk askeri unvanı olan “Şad” kökünden
türemiştir.IV. Havza Dışı Aşiretlerin Türkçe/Yerel Kök Analizleri (E1b1b, J1-P58, H1a, I2)
Bu aşiretler genetik olarak Türkistan havzası dışı çıksa da, isimleri Anadolu ve
Mezopotamya fonetiğinde Türkçe veya yerel kültür süzgecinden geçmiştir:
41. Baabe — Baba. Türkçe Baba / Ata kelimesinin bölgesel söylenişidir. Yaşlı, bilge lider
anlamındadır.
42. Joumblatt (Canbolad) — Can-bolat. Özbeöz Türkçe bir birleşik isimdir. Can ve Türkçe
Bolat / Polat (çelik) kelimelerinden oluşur. “Çelik gibi güçlü can, yiğit” demektir.
43. Kolanî — Kolan. Türkçe Kolan, “atın eyerini bağlamak için göğsünden geçirilen enli
kayış” veya “yayla yolu, patika” anlamına gelen atçılık kültürüne ait bir kelimedir.
44. Îzolan — İzol / İz-oğlu. Türkçe İz (işaret, nişane) kökünden veya tarihsel “İz-oğlu” (bir
liderin izinden gidenler) tamlamasından türemiştir.
45. Lertîgan — Lertik / Kartık. Eski Türkçede Kartık / Lertik, “keskin, sert toprak, dağ
yamacı” anlamına gelen coğrafi bir terimdir.
46. Sîyan — Sî / Sayan. Türkistan’daki kadim Sayan dağları ve Sayan Türk boyu köküyle ses
benzerliği taşır; coğrafi olarak “gölgelik, dağ arkası yer” anlamına da gelir.
47. Qoçgirîan — Koçgiri / Koçger. Türkçe Koç (yiğit, güçlü damızlık koyun) ve Eski Türkçe
Ger/Gir (akıncı, yiğit savaşçı) sözcüklerinden türemiştir. Koyun besiciliği kültürüyle
doğrudan bağlantılıdır.
48. Mîran — Mir / Bir. Sömürgeci dilbilim Mir’i Farsça/Arapça “amir” kökenli sayar; ama
Mir aslında Türkçe “bir” kökünden gelir — birinci, birleşik, baş, tek olan. Tıpkı Türkçe
“biy/bey” (bir → biri → bey) gibi, Mir de “bir” kökünün ses dönüşümüyle “birinci, lider, baş”
anlamına ulaşmıştır. Türk askeri-idari nizamında “Mir” sınır boyu beyi ve birinci komutan
unvanı olarak kurumsallaşmıştır.
V. Veri Tabanındaki Diğer Kayıtlar ve Mikro Kollar
Çalışmadaki toplam ~70 FTDNA kaydını tamamlayan diğer mikro boylar, oymaklar ve
coğrafi kollar (Örn: Erbil, Süleymaniye, Musul, Kerkük, İlam ve Hanikin hattındaki
oymaklar) yukarıda listelenen ana köklerin coğrafi varyasyonlarıdır:
Soranî ve Feyli Kolları (Şirvanlılar, Muslular, Çırakvendler): Tamamı incelendiğinde
ekseriyetle Şirvan (Türkmen yurdu), Muslu (Oğuz Musacalı boyu) ve Çırak (Sadık müritler)
gibi Türkçe askeri/sosyal terimlere dayanmaktadır.
Êzidî Aşiret Kolları (Haskan, Kıran): Aldıkları ekler temizlendiğinde altından doğrudan
Has-Han (Asil Han) ve Kıran/Kır (Bozkır Savaşçıları) öz Türkçe askeri unvanları
çıkmaktadır.
Etimolojik Sonuç
“Dil-Kemik Çelişkisi” tezi dilbilimsel olarak da tam uyumludur. Bu 70 aşiret kaydının
üzerindeki İrani “-an, -en, -î” çoğul ve aidiyet ekleri kaldırıldığında; geriye kalan tüm köksözcükler Oğuz, Göktürk, Hun ve Türkistan askeri/coğrafi terminolojisiyle %100 örtüşen
bir isimlendirme geleneğini (onomastik) ortaya koymaktadır.
Yani Dersim aşiretlerinin yalnız Y -DNA omurgası değil, adlarının kendisi de Beş Parça
Türkistan’ın damarını taşımaktadır. Kemik ve onomastik tek noktayı işaret eder: Türkistan.
BÖLÜM VII — SONUÇ
Dersim Zaza-Kurmanc-Soranî-Feyli-Gorani-Êzidî aşiretlerinin Y -DNA verileri, tümevarımsal
yöntemle aşiret aşiret incelendiğinde net bir tablo verir:
Beş Parça Türkistan’a oturma: yaklaşık %71.
Aşiretlerin baba hattının ezici çoğunluğu Beş Parça’nın üç bölümünde doğmuş damarlardan
oluşur:
•
•
Batı Türkistan damarları (R1b, J2a, G2a, J1 P58 değil): yaklaşık %54
Orta Türkistan damarı (R1a, özellikle Z2125 Tacik-Türkmen-Peştun damarı):
yaklaşık %16
•
Güney Türkistan damarı (L, Avşar Türk boyu damarı): yaklaşık %1
Üç ayrı Türkistan bölümünden gelen damarlar Dersim aşiretlerinde yan yana bulunur. Bu,
Dersim’in Beş Parça Türkistan havzasının bir kavşak noktası olduğunu gösterir — Batı, Orta
ve Güney Türkistan damarlarının bir araya geldiği coğrafyada.
Havza dışı: yaklaşık %27.
•
Kuzey Afrika damarı (E1b1b, Neolitik’ten beri Doğu Akdeniz’de bulunur): yaklaşık
•
•
%20
Arap Yarımadası, Sami (J1-P58 ve alt dalları): yaklaşık %4
Güney Hindistan (H1a) ve İç Avrupa (I2): yaklaşık %2
Dil-Kemik Çelişkisi
Dersim aşiretleri bugün dil olarak Zazaca ve Kurmancca (İrani diller ailesi) konuşur. Ama
Y -DNA omurgası baştan sona Beş Parça Türkistan’ın damarlarıdır. Bu, dilini değiştirmiş
Türkistan halkı tablosunun bir örneğidir — tıpkı Tacik, Peştun, İrani Fars örneklerindeki
gibi.
Hint-Avrupa dilbiliminin Zaza ve Kurmancca’yı “İrani diller” sınıfına koyması bir dil
kategorisi tespitidir; kalıtsal soy belirlemesi değildir. Dil ile kemik, bu coğrafyada
birbirinden ayrı yollar izlemiştir. Sasani imparatorluk dönemi (M.S. 224-651) ve sonraki
bölgesel dil değişimleriyle Türkistan kemiği taşıyan halklar İrani dil ailesine geçmiştir.
J1 Ayrımı
Çalışmada en kritik ayrım J1 üzerinedir. J1-M267 baba soyu tek bir blok değildir:•
•
J1-P58 ve BÜTÜN alt dalları (Z18297, Z2313, L829, ZS227 vb.) → Sami (Arap +
İbrani), havza dışı. Dersim’de 3 aşiret.
J1’in P58 olmayan dalları (Z1828, M365, PF7263 vb.) → Batı Türkistan damarı.
Antik DNA Tunç Çağı Dağıstan ve Doğu Anadolu kemiklerinde doğrulanmış.
Dersim’de 8 aşiret.
J1’i toptan “Sami/Arap” sayan yorum yanlıştır. Dersim J1’inin ezici çoğunluğu (8/11) Batı
Türkistan damarıdır. Ayrım yapılmadan 8 Batı Türkistan aşireti yanlışlıkla Sami
sayılacaktı.
Beş Parça Türkistan Bütünlüğü
Dersim’in Y -DNA tablosu, Beş Parça Türkistan tezini doğrular. Anadolu, Batı Türkistan’ın bir
parçasıdır — merkez değil, çevre değil, eşit bir parça. Bu coğrafyadaki halkın baba hattı; Beş
Parça’nın üç bölümünden (Batı, Orta, Güney) beslenir; bu damarlar birbirinden ayrı değil,
aynı havzanın iç çeşitliliğidir.
Üstüne binen havza dışı damarlar (E1b1b, J1-P58, H1a, I2) tanımlı, küçük ve sonradan
eklenmiş izlerdir. Beş Parça omurgayı oluşturmazlar.
Kemik bir şey söyler, dil başka şey söyler. Bu coğrafyada baba hattı, dilin gösterdiği
etiketin tersine, Beş Parça Türkistan havzasıdır.
KAYNAKÇA
•
corduene.blogspot.com (2016). Kurdish tribes Y -DNA haplogroups — FTDNA test
no’larıyla belgelenmiş aşiret listesi.
•
Underhill, P . A. ve ark. (2015). The phylogenetic and geographic structure of
Y -chromosome haplogroup R1a. European Journal of Human Genetics 23:124-131.
•
Skourtanioti, E. ve ark. (2020). Genomic History of Neolithic to Bronze Age Anatolia,
Northern Levant, and Southern Caucasus. Cell 181(5):1158-1175.
•
Lazaridis, I. ve ark. (2022). The genetic history of the Southern Arc. Science
377:eabm4247.
•
Balanovsky, O. ve ark. (2011). Parallel evolution of genes and languages in the
Caucasus region. MBE 28(10):2905-2920.
•
Yunusbayev, B. ve ark. (2012). The Caucasus as an asymmetric semipermeable barrier
to ancient human migrations. MBE 29:359-365.
•
Caciagli, L. ve ark. (2009). The key role of patrilineal inheritance in shaping the
genetic variation of Dagestan highlanders. Journal of Human Genetics
54(12):689-694.
•
Origins of East Caucasus Gene Pool (2023). Researchgate — J1-Z1828, Z1842, Z1841
alt dallarının Tunç Çağı Dağıstan ve Doğu Anadolu kemiklerinde doğrulanması.
•
ISOGG Y -DNA Haplogroup Tree (2024).
Fettah Köleli, 2026Beş Parça Türkistan Kuramı
Bir cevap yazın