“İblis” kelimesinin kökeni üzerine farklı görüşler vardır. Yaygın kabullerden birine göre kelime, Arapça “ablasa / balasa” kökünden gelir ve “ümidini kesmek, kederlenmek, hayal kırıklığına uğramak” anlamlarıyla ilişkilendirilir. Bir başka yorumda ise “talbis” yani “karıştırmak, aldatmak, zihni bulandırmak” anlam alanıyla bağlantı kurulur. Bazı araştırmacılar ise kelimenin, Grekçe diabolos yani “iftiracı, ayırıcı, şeytan” kavramıyla dolaylı bir ilişki içinde ele alınabileceğini belirtir.
Konu açılmışken, bu alanda okunabilecek dikkat çekici kitaplardan biri olarak Gerald Messadié’nin “Şeytan’ın Genel Tarihi” adlı eserini anmak gerekir. Yaklaşık beş yıl önce bu kitabı okumuş, bazı bölümlerini özetleyerek arkeoloji grup ve sayfalarımda paylaşmıştım.
İblis ve demonik varlık tasvirleri denildiğinde, Türk-İslam resim geleneğinde akla gelen en çarpıcı isimlerden biri de Mehmed Siyah Kalem’dir. Onun çizgilerinde cinler, iblisler, göçebe figürler ve karanlık ara-varlıklar; yalnızca korkutucu imgeler olarak değil, insanın içindeki gölgeyle yüzleştiği sembolik varlıklar olarak da okunabilir.
Bu konuda ayrıca şu makalenin de görülmesini isterim:
DergiPark’ta yayımlanan Mehmed Siyah Kalem üzerine ilgili çalışma.
Spiritüel ve ezoterik bazı akımlarda İblis figürü, Sümer mitolojisindeki Enki ve ona bağlı kozmik anlatılarla ilişkilendirilir. Ancak bu tür bağlantılar daha çok modern ezoterik yorumlar içinde değerlendirilmelidir; tarihsel ve filolojik açıdan dikkatle ele alınmaları gerekir.
Batı geleneğinde ise karşımıza Lucifer kavramı çıkar. Latince lux yani “ışık” ve ferre yani “taşımak” kelimelerinden türeyen Lucifer, “ışık taşıyan” anlamına gelir. Bu ad, özellikle Sabah Yıldızı, yani Venüs gezegeniyle ilişkilendirilmiştir.
Kitâb-ı Mukaddes’te, özellikle Eski Ahit / İşaya 14:3-20 bölümünde “Gün Yıldızı” ya da “Sabah Yıldızı” olarak anılan figür, sonraki Hıristiyan yorumlarında gökten düşen asi melek ve şeytanî varlık tasavvuruyla özdeşleştirilmiştir. Bu nedenle Lucifer, Hıristiyanlık tarihinde zamanla Şeytan veya İblis figürüyle iç içe geçmiş; teolojik, mitolojik ve sanatsal anlatılarda “düşmüş melek” imgesinin merkezine yerleşmiştir.
Eser: İblis / Kitâb al-Mawalid’den Şeytan
Sanatçı: Ebû Ma‘şer’e atfedilen gelenek, yaklaşık 15. yüzyıl
Yazı: Bilhan Akkaya
Bir cevap yazın