Türkiye’de Mustafa Kemal Atatürk üzerine yapılan tartışmaların büyük bölümü çoğu zaman sloganlar, ezberler ve ideolojik kamplaşmalar arasında sıkışıp kalmaktadır. Kimileri onu yalnızca askerî başarıları üzerinden değerlendirirken, kimileri de onu tarihsel bağlamından koparıp romantik bir kahramana dönüştürmektedir. Oysa Mustafa Kemal’i anlamak, yalnızca onun kazandığı savaşlara değil; düşünce sistemine, insan anlayışına, devlet tasavvuruna ve modernleşme fikrine bakmayı gerektirir.
Bu noktada, Kemalist düşüncenin önemli isimlerinden Şevket Süreyya Aydemir dikkat çekici bir yerde durur. Özellikle Tek Adam adlı eserinde Aydemir, Mustafa Kemal’i yalnızca tarihsel bir figür olarak değil; çağının krizlerini çözmeye çalışan büyük bir siyasal akıl olarak ele alır.
Aydemir’in çizdiği portrede Atatürk; duygularıyla hareket eden bir romantik değil, gerçekliği esas alan bir mantık adamıdır.
Mustafa Kemal: Heyecandan Çok Akıl Adamı
Şevket Süreyya Aydemir’e göre Mustafa Kemal’in en belirgin yönlerinden biri, olayları duygusal reflekslerle değil, akıl ve analiz gücüyle değerlendirmesiydi.
O, ani coşkuların değil; stratejik düşüncenin insanıydı.
Bu yüzden askerî hayatında da siyasal hayatında da şartları doğru okuma konusunda olağanüstü bir yeteneğe sahipti. Trablusgarp’tan Çanakkale’ye, Sakarya’dan Cumhuriyet Devrimlerine kadar hemen her süreçte önce gerçekliği tespit etmiş, ardından yön tayin etmişti.
Onu çağdaşlarından ayıran temel özelliklerden biri de buydu.
Çünkü Mustafa Kemal, geçmişi kutsayan bir muhafazakâr değildi. Gelenek adına toplumun önüne konulan her şeyi sorgusuz kabul etmiyordu. Ona göre bir toplum, geçmişin “ölmüş değerlerini” taşımak zorunda değildi. Eğer bir gelenek toplumun ilerlemesini engelliyorsa, o geleneğin değiştirilmesi gerekiyordu.
Bu nedenle Cumhuriyet Devrimleri yalnızca idarî değişiklikler değildi; aynı zamanda zihniyet dönüşümünün parçalarıydı.
Harf Devrimi, hukuk reformları, laiklik anlayışı, eğitim modeli ve kadın hakları gibi birçok adımın arkasında bu düşünce vardı.
Mustafa Kemal için meşruiyetin kaynağı dogmalar değil, hayatın kendisiydi.
Devrimci Ama Maceracı Değil
Atatürk çoğu zaman “büyük devrimci” olarak anılır. Ancak onun devrimciliği romantik bir ihtilalcilik değildi.
O, kontrolsüz bir yıkım arayan biri olmadı.
Aksine, mümkün olanı bilen, şartları hesaplayan ve zamanı geldiğinde hamle yapan bir siyasal gerçekçiydi.
Bu yönüyle birçok ideolojik figürden ayrılır.
Çünkü Mustafa Kemal için esas olan şey hayal değil sonuçtu.
Nitekim Milli Mücadele yıllarında da bunu görmek mümkündür. İstanbul işgal altındayken, Osmanlı bürokrasisi çözülmüşken ve Anadolu büyük bir yoksulluk içindeyken bile mücadeleyi romantik sloganlarla değil; örgütlenme, diplomasi ve stratejik akılla yürüttü.
Bu nedenle onun devrimciliği; romantik değil kurucudur.
Ama bu kurucu iradenin ağır bir bedeli vardı:
Yalnızlık.
Bir Liderin Derin Yalnızlığı
Mustafa Kemal’in hayatına dikkatle bakıldığında, büyük zaferlerin yanında derin bir iç yalnızlık da görülür.
Şevket Süreyya Aydemir’in en güçlü tespitlerinden biri de budur.
Atatürk’ün yaşamı sıradan bir insanın hayatı gibi akıp gitmedi. Savaşlar, sürgünler, cepheler, ihanetler, umutlar, hayal kırıklıkları ve devrimler arasında geçen bir ömür yaşadı.
Kendi sözleriyle:
“Özgürlüğümü hayatım boyunca korudum. Yaşamımı ne evime, ne yakınlarıma, hatta ne de anama bağladım.”
Bu söz, onun karakter yapısını anlamak açısından son derece önemlidir.
Çünkü Mustafa Kemal için bağımsızlık yalnızca bir devlet meselesi değil; kişisel bir yaşam biçimiydi.
Bağlanmaktan çok yürümeyi seçmişti.
Belki de bu yüzden ne tam anlamıyla huzurlu bir aile hayatı kurabildi ne de kendisini bütünüyle anlayabilecek bir çevreye sahip oldu.
Onun gerçek ülkesi çoğu zaman kendi zihniydi.
Ve belki de en büyük yorgunluğu buydu.
Çünkü bir ülkeyi kurtarmak mümkündü; fakat onu sonsuza kadar aynı bilinçle ayakta tutmanın garantisi yoktu.
Atatürk’ün zaman zaman geleceğe dair kaygılar taşıdığı da açıktır. Cumhuriyet’in bir gün liyakatsiz ellerde savrulabileceğini, akıldan ve bilimden uzaklaşılabileceğini sezecek kadar tarih bilgisine sahipti.
Bu yüzden Cumhuriyet’i yalnızca bir rejim olarak değil; sürekli korunması gereken bir uygarlık projesi olarak görüyordu.
Atatürk Milliyetçiliği: Irk Temelli Değil Yurttaşlık Temelli Bir Anlayış
Bugün en çok tartışılan konulardan biri de Atatürk milliyetçiliğinin ne olduğudur.
Çünkü zamanla bu kavramın içeriği ya daraltılmış ya da bilinçli biçimde çarpıtılmıştır.
Oysa Atatürk’ün milliyetçilik anlayışı biyolojik ırk teorilerine dayanmaz.
Onun millet tanımı siyasal ve toplumsal bir birlik fikri üzerine kuruludur.
Nitekim şu sözü bunun en açık ifadesidir:
“Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.”
Bu cümlede dikkat çeken şey, “kan”, “soy” ya da “ırk” vurgusu değil; ortak vatandaşlık anlayışıdır.
Atatürk’e göre bir insanın:
etnik kökeni,
mezhebi,
dili,
inancı
farklı olabilir.
Ancak kendisini bu ortak kaderin ve ortak vatanın bir parçası olarak görüyorsa, Türk milletinin eşit ferdidir.
Bu nedenle Atatürk:
“Ne mutlu Türk olana” değil,
“Ne mutlu Türküm diyene” demiştir.
Bu söz çok önemlidir.
Çünkü burada belirleyici olan şey biyolojik aidiyet değil; bilinçli bir yurttaşlık iradesidir.
Dolayısıyla Atatürk milliyetçiliği, Avrupa’daki 19. yüzyıl ırkçı milliyetçiliklerinden farklıdır. Daha çok ortak tarih, ortak gelecek ve ortak yaşam iradesine dayalı bir ulus anlayışıdır.
Mustafa Kemal Atatürk’ü anlamak, onu yalnızca sloganlarla savunmak ya da eleştirmekle mümkün değildir.
Onu anlamak için:
yaşadığı dönemi,
çöken bir imparatorluğun koşullarını,
modernleşme ihtiyacını,
yalnızlığını,
zihinsel disiplinini,
devlet aklını,
insan ve toplum anlayışını
bir bütün olarak değerlendirmek gerekir.
Çünkü Mustafa Kemal yalnızca savaş kazanmış bir komutan değil; çökmüş bir tarihsel yapının içinden yeni bir toplum yaratmaya çalışan kurucu bir akıldı.
Ve belki de onu hâlâ tartışmalı, hâlâ canlı ve hâlâ etkili kılan şey tam olarak budur.
Hazırlayan: Mehmet Özgür Ersan
Bir cevap yazın